Những nghi lễ truyền thống trong Lễ giỗ Bà Phi Yến tại Côn Đảo

Được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, Lễ hội truyền thống Lễ giỗ Bà Phi Yến mang những giá trị văn hóa gắn liền với tín ngưỡng dân gian và sự tham gia của cộng đồng. Hằng năm, vào dịp 18/10 âm lịch, Nhân dân Côn Đảo tổ chức lễ giỗ tại An Sơn Miếu nhằm tưởng nhớ Bà Phi Yến, nhân vật gắn với những truyền thuyết được lưu truyền trong đời sống dân gian địa phương.

Năm 2026, Lễ hội truyền thống Lễ giỗ Bà Phi Yến lần thứ 241 diễn ra từ ngày 24 đến 26/11 (nhằm ngày 16, 17 và 18/10 âm lịch), với các nghi lễ tiêu biểu gồm Lễ Mộc dục, Lễ rước linh vị Hoàng tử Hội An, Lễ cúng tiên thường và Lễ giỗ chính.

Lễ Mộc dục – Nghi thức thanh tịnh trước ngày lễ chính

Lễ Mộc dục, còn được gọi là Lễ tắm Bà, là một trong những nghi thức truyền thống được thực hiện trong quá trình chuẩn bị cho Lễ giỗ Bà Phi Yến. Theo chương trình năm 2026, nghi lễ diễn ra từ 21 giờ đến 22 giờ 30 phút ngày 24/11 tại An Sơn Miếu.

Trong văn hóa tín ngưỡng dân gian Việt Nam, Mộc dục là nghi thức mang ý nghĩa thanh tịnh, thể hiện sự tôn kính đối với đối tượng được thờ phụng trước khi bước vào những nghi lễ quan trọng. Nghi thức thường gắn với việc chăm sóc, làm sạch tượng thờ hoặc vật phẩm thờ tự theo tập tục riêng của từng di tích.

Đối với Lễ giỗ Bà Phi Yến, Lễ Mộc dục đánh dấu bước chuẩn bị về mặt nghi lễ, thể hiện sự chu đáo, trang trọng của cộng đồng đối với Bà trước ngày giỗ chính.

Giá trị của nghi thức không chỉ nằm ở hoạt động mang tính lễ nghi mà còn ở quan niệm về sự thanh sạch, thành kính trong thực hành tín ngưỡng. Việc duy trì Lễ Mộc dục góp phần bảo lưu những tập tục truyền thống và tri thức dân gian gắn với không gian thờ tự tại An Sơn Miếu.
 

Lễ rước linh vị Hoàng tử Hội An – Biểu tượng của tình mẫu tử trong tín ngưỡng dân gian

Một trong những nghi thức đặc trưng của Lễ giỗ Bà Phi Yến là Lễ rước linh vị Hoàng tử Hội An, được tổ chức vào chiều ngày 25/11, từ 15 giờ đến 17 giờ.

Theo truyền thuyết dân gian Côn Đảo, Hoàng tử Hội An, còn được gọi là Hoàng tử Cải, là người con gắn với câu chuyện về cuộc đời Bà Phi Yến. Những tình tiết trong truyền thuyết phản ánh tình mẫu tử, sự chia lìa và những mất mát, qua đó hình thành những giá trị tinh thần được người dân địa phương ghi nhớ, lưu truyền.

Trong đời sống tín ngưỡng Côn Đảo, Bà Phi Yến được thờ tại An Sơn Miếu, còn Hoàng tử Hội An được thờ tại Miếu Cậu, thuộc khu vực Cỏ Ống. Vào dịp lễ giỗ, nghi thức rước linh vị Hoàng tử Hội An về An Sơn Miếu được thực hiện nhằm thể hiện sự đoàn tụ mang tính biểu tượng giữa mẹ và con trong không gian tín ngưỡng dân gian.

Theo chương trình lễ hội, đoàn rước di chuyển đến Miếu Cậu tại Cỏ Ống, thực hiện nghi thức thỉnh linh vị Hoàng tử Hội An, sau đó đưa linh vị trở về An Sơn Miếu. Chương trình có sự tham gia của đoàn rước, đội lân, lực lượng thực hành nghi lễ và đại diện cộng đồng. Khi đoàn trở về An Sơn Miếu, các nghi thức đón tiếp và đưa linh vị vào nơi thờ tự được thực hiện theo chương trình của Ban Tổ chức.
 

Nghi thức rước linh vị mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, đề cao tình cảm gia đình, đặc biệt là tình mẫu tử và đạo lý hiếu nghĩa. Đồng thời, sự kết nối giữa An Sơn Miếu và Miếu Cậu cho thấy mối quan hệ giữa các không gian thờ tự trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng cư dân Côn Đảo.

Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, lễ rước còn là một hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng, thể hiện sự phối hợp và tham gia của nhiều thế hệ trong việc duy trì, thực hành các nghi lễ truyền thống.

Lễ cúng tiên thường – Tấm lòng thành kính trước ngày giỗ chính

Sau Lễ rước linh vị Hoàng tử Hội An, Lễ cúng tiên thường được tổ chức từ 17 giờ đến 18 giờ ngày 25/11 tại An Sơn Miếu.

Trong phong tục thờ cúng truyền thống của người Việt, lễ tiên thường là nghi thức cúng được thực hiện trước ngày giỗ chính, mang ý nghĩa kính cáo, chuẩn bị lễ vật và bày tỏ lòng tưởng nhớ đối với người được thờ phụng.

Theo chương trình Lễ giỗ Bà Phi Yến năm 2026, nghi thức gồm dâng lễ vật với chè, xôi, hoa và mâm ngũ quả; chủ tế thực hiện nghi thức khấn niệm, dâng hương, tiếp đến là hoạt động dâng hương của Ban Tổ chức, Nhân dân và du khách.

Những lễ vật truyền thống được chuẩn bị thể hiện tấm lòng thành kính và sự trân trọng đối với phong tục thờ cúng của cộng đồng. Trong không gian tín ngưỡng, việc dâng hương, dâng lễ không đơn thuần là một nghi thức mà còn là cách con người bày tỏ sự tưởng nhớ, tri ân và gìn giữ mối liên hệ tinh thần với các thế hệ đi trước.
 

Lễ cúng tiên thường cũng thể hiện sự tiếp nối giữa phong tục thờ cúng trong đời sống gia đình người Việt với các hình thức sinh hoạt tín ngưỡng cộng đồng. Từ những nghi thức quen thuộc như chuẩn bị lễ vật, dâng hương, khấn niệm, cộng đồng cùng thực hành và duy trì những giá trị văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Lễ giỗ chính – Nghi thức trọng tâm của lễ hội truyền thống

Lễ giỗ chính được tổ chức vào ngày 26/11/2026, nhằm ngày 18/10 âm lịch, từ 10 giờ đến 11 giờ tại An Sơn Miếu. Đây là nghi thức trọng tâm của Lễ hội truyền thống Lễ giỗ Bà Phi Yến.

Theo kế hoạch tổ chức, chương trình bắt đầu bằng tiết mục múa khai lễ, tiếp đến là nghi thức khai trống, chiêng, mõ; chủ lễ dâng hương, chủ tế cùng học trò lễ thực hiện các nghi thức dâng trà, dâng rượu và đọc văn tế.

Trong văn hóa tế lễ truyền thống, tiếng trống, chiêng, mõ góp phần tạo nên không khí trang nghiêm, đánh dấu những thời điểm quan trọng trong diễn trình nghi lễ. Nghi thức dâng hương thể hiện lòng thành kính, còn việc đọc văn tế là hình thức bày tỏ sự tưởng nhớ, tri ân đối với nhân vật được cộng đồng thờ phụng.

Điểm nổi bật của Lễ giỗ chính là sự tham gia của sáu đoàn dâng lễ đại diện cho sáu khu dân cư trên địa bàn đặc khu Côn Đảo. Các đoàn thực hiện nghi thức dâng lễ vật, tiếp nối là hoạt động dâng hương của đại biểu, các vị cao niên, các đoàn khách và Nhân dân địa phương.
 

Sự hiện diện của các đoàn dâng lễ thể hiện vai trò chủ thể của cộng đồng trong thực hành di sản. Người dân không chỉ tham dự lễ hội mà còn trực tiếp tham gia chuẩn bị, thực hiện và duy trì những nghi thức truyền thống.

Đây cũng là nét đặc trưng thể hiện tính cộng đồng của Lễ giỗ Bà Phi Yến, khi các thế hệ cùng tham gia một sinh hoạt văn hóa chung, góp phần củng cố sự gắn kết, ý thức trách nhiệm trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Nghi thức thụ lộc và hồi linh vị – Sự sẻ chia và kết thúc chu trình nghi lễ

Sau khi Lễ giỗ chính kết thúc, hoạt động thụ lộc được tổ chức từ 11 giờ đến 13 giờ ngày 26/11, tạo điều kiện để Nhân dân và du khách cùng tham gia sinh hoạt cộng đồng trong không gian lễ hội.

Trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, thụ lộc là một tập tục gắn với việc chia sẻ lễ vật sau nghi thức cúng tế, mang ý nghĩa tiếp nhận và chia sẻ những điều tốt đẹp, thể hiện ước nguyện về sự bình an, thuận hòa trong cuộc sống.

Tại Lễ giỗ Bà Phi Yến, hoạt động thụ lộc còn góp phần tạo nên không gian gặp gỡ, giao lưu giữa người dân địa phương và du khách. Tính cộng đồng được thể hiện thông qua sự tham gia, phục vụ và chia sẻ của các tổ chức, cá nhân trong quá trình tổ chức lễ hội.
 

Tiếp nối hoạt động thụ lộc, nghi thức hồi linh vị Hoàng tử Hội An về Miếu Cậu tại Cỏ Ống được thực hiện vào chiều ngày 26/11.

Nếu nghi thức rước linh vị mang ý nghĩa thỉnh Hoàng tử Hội An về dự lễ giỗ Bà Phi Yến, thì nghi thức hồi linh vị đánh dấu việc hoàn tất hành trình và đưa linh vị trở về nơi thờ tự thường xuyên. Hai nghi thức tạo nên sự liên kết trong diễn trình lễ hội, thể hiện tính trọn vẹn của hoạt động thực hành tín ngưỡng.

Theo chương trình, ngày 30/11/2026 (nhằm ngày 22/10 âm lịch), Lễ giỗ Hoàng tử Hội An tiếp tục được tổ chức tại Miếu Cậu, khu vực Cỏ Ống.

Gìn giữ nghi lễ truyền thống – Bảo tồn giá trị di sản văn hóa Côn Đảo

Trải qua nhiều thế hệ, các nghi lễ trong Lễ giỗ Bà Phi Yến đã trở thành một phần trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng cư dân Côn Đảo.

Từ Lễ Mộc dục, Lễ rước linh vị Hoàng tử Hội An, Lễ cúng tiên thường đến Lễ giỗ chính, mỗi nghi thức đều mang những ý nghĩa văn hóa riêng, đồng thời có sự liên kết trong một chỉnh thể lễ hội truyền thống.

Giá trị của lễ hội không chỉ thể hiện qua hình thức nghi lễ mà còn ở quá trình cộng đồng cùng tham gia thực hành, duy trì và trao truyền những tri thức, phong tục, tập quán gắn với di sản.

Việc bảo tồn các nghi lễ truyền thống cần gắn với sự tham gia của cộng đồng chủ thể, tôn trọng phong tục địa phương, bảo đảm tính trang nghiêm của không gian tín ngưỡng và tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận, tìm hiểu những giá trị văn hóa được lưu truyền.

Thông qua Lễ hội truyền thống Lễ giỗ Bà Phi Yến lần thứ 241, những giá trị văn hóa đặc trưng của Côn Đảo tiếp tục được gìn giữ, giới thiệu và lan tỏa, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của Nhân dân, đồng thời phát huy tiềm năng du lịch văn hóa của địa phương.